۱۳۹۳/۷/۱۴ تعداد بازدید: ۴۹۳
print

جوان و معنویت

یکی از زیبایی های دین، که جوان را به خود جذب می کند، نگاه مثبت و ارزشمندی است که دین نسبت به جوان و جوانی دارد.

جوان و معنویت

یکی از زیبایی های دین، که جوان را به خود جذب می کند، نگاه مثبت و ارزشمندی است که دین نسبت به جوان و جوانی دارد. جوانی خود زیباترین و شورآورترین مقطع زندگی است که خدای زیبای دوستدار جمال و زیبایی و اولیای گرامی اش بذل توجّه فراوانی به این مقطع و واقعیت های آن نموده اند بهشت که جای پاکان و نیکان، و بوستان دل فریب همه ی زینت ها و زیبایی هاست، کانون جوانان است، چه این که در بهشت همه جوانند و دو امام نیکو صورت و نیکو سیرت؛ یعنی، امام حسن (علیه السلام)، امام حسین (علیه السلام)، سیّد و سرور جوانان بهشتند.(1)
نمونه هایی از این که پیامبر (صلی الله علیه و آله) جوانان را به کار می گرفته اند:
1. اوّلین مبلّغ اسلام در مدینه، «مصعب بن عُمیر» هجده ساله است که از جانب رسول خدا مأمور دعوت مردم مدینه به اسلام و تبلیغ دین شد و اوّلین کسی است که نماز جمعه و جماعات را در مدینه برقرار کرد.(2)
2. وقتی مکّه از دست مشرکین خارج شد و حکومت اسلامی در آنجا مستقر گردید پیامبر (صلی الله علیه و آله)، «معاذبن جبل انصاری» را که 26 سال سنّ داشت برای پاسخگویی به مشکلات فکری، فرهنگی و علمی مردم مکّه منصوب نمود.(3)
3. پیامبر (صلی الله علیه و آله)، « اسامة بن زید » را به عنوان فرمانده ی لشکر مسلمین انتخاب کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله)، اسامة بن زید را که جوانی هیجده ساله بود به حضور خود طلبید و او را امیر لشکر نمود.(4)
مقام معظّم رهبری (مدظله العالی) می فرمایند:
«جوان مظهر تحرک و سرشار از استعداد و دارای ذخیره ی ارزشمندی است؛ یعنی، نشاط جوانی، قدرت جوانی، استعداد جوانی و حوصله ای که جوان دارد می تواند معجزه ها بیافریند.»(5)
لذّتی عمیق به وی دست می دهد و او را به سوی انجام اعمال شایسته سوق داده، در مسیر صحیح قرار می دهد و موجب حیات طیبّه اش می گردد. نماز، بزرگترین عبادت و مهم ترین سفارش انبیای الهی است.
نماز انسان را به یاد خدا می اندازد. وسیله ای است برای تشکّر و سپاسگزاری از خداوند متعال و اعلام بندگی انسان در برابر خدا. نماز چنان اهمّیّتی دارد که امام حسین (علیه السلام)، در گرماگرم نبرد عاشورا و در گیر و دار مبارزه ی بی امان ظهر عاشورا دست از نبرد می کشد و رو به سوی معبود، سر بر خاک می ساید. کلمه ی نماز در قرآن 37 بار آمده وحدود 91 بار بر آن تأکید شده است.
در اهمّیت نماز همین بس که در روایات مختلف، قبولی سایر عبادات را در گروه نماز دانسته اند.

چگونه نماز بخوانیم و عبادت کنیم

1. آگاهانه باشد:

زیرا دو رکعت نماز انسان آگاه و دانا، از هفتاد رکعت نماز شخص نادان برتر است.(6)

2. عاشقانه باشد:

آن چه موجب نشاط روح در عبادت می شود و عابد از پرستش خود لذّت می برد، عشق به خدا و شوق به گفت و گو با اوست. برای عاشقان، شنیدن صدای اذان، اعلام فرا رسیدن لحظه ی دیدار است.

3. خالصانه باشد:

هیچ چیز همچون ریا، و خودنمایی آفت عبادت نیست و از سوی دیگر هیچ چیز چون خلوص، سبب ارزشمندی عبادت و نماز نمی شود. عبادت ناخالص باشد به درگاه الهی پذیرفته نیست و تنها پیشانی بر زمین نهادن، در صف اوّل جماعت ایستادن ملاک نیست. باید نماز و بندگی از ریا پاک باشد و رنگ الهی داشته باشد.

4. خاشعانه باشد:

خشوع حالت قلبی انسان در عبادت است و نتیجه ی توجّه کامل به مقام بندگی در آستان الهی است. خدا می فرماید: ( الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ‌) (7).

5. مخفیانه باشد:

عبادتی بهتر و زیباتر است که مخفی تر باشد (بخصوص عبادت مستحب). این جایی است که اسلام تأکید به عبادت آشکار نکرده باشد؛ مانند نماز جماعت و نماز جمعه که تأکید بر آشکار بودن آن است.

نماز و نیازهای جوان

1. نیاز به خلوت

انسان در خلال فعّالیت های روزانه ی خود، نیاز به فرصتی برای خلوت با خویشتن دارد تا خود را بیابد؛ توان جدیدی کسب کند و با نشاط و شور بیش تری به زندگی بپردازد. (شرفی، 1379)

2. نیاز به ارتباط با جهان هستی

انسان، به ویژه جوان، علاقه مند است نسبت خویش و جهان هستی را بداند. احساس همدلی با جهان بیرون از وجود آدمی، انسان را ارضا می کند. در غیر این صورت احساس غربت و تنهایی درونش را می فشارد. (شرفی، 1379)

3. نیاز به تبیین غایت زندگی

جوان بارها و بارها به چرایی زندگی می اندیشد و این واقعیت را نیز باور دارد که چگونه زندگی کردن از چرایی زندگی بر می خیزد. در قرآن، خداوند آدمی را به معامله و تجارتی سود بخش فرا می خواند که سود آن را تضمین کرده است. (شرفی ، 1379)

4. نیاز به بینش جدید

جوانان در پی دست یافتن به بینشی پویا و جدید نسبت به زندگی اند و برای دستیابی بدان هر تلاشی را پذیرا می باشند. جوان با خواندن نماز و راز و نیاز با خدا، احساس رضایت را همدلی با قادر متعال می کند. (شرفی، 1379)

5. نیاز به خویشتن داری

بردباری و تحمّل مشکلات، از ویژگی های مهمّ اخلاقی است. وقتی در نماز می گوییم: خدایا تو را می پرستیم و از تو کمک می خواهیم، این امر هم جنبه ی تلقینی دارد و هم نیروی ایمان را در پرتو تلقین تقویت می کند. (اشرفی، 1379)

6. تمرکز عالی فکر

نماز موقعیتی می آفریند که ذرات پراکنده ی فکر آدمی حول محور یاد خدا تمرکز می یابد. زیرا در نماز، پیوسته اندیشه متوجه خداست و میزان قبولی نماز، آن مقداری است که با حضور قلب همراه باشد.

7. تعمیق دقّت

چنانچه فکر یا عملی که فرد را به خود مشغول می کند از جاذبه ی مناسبی برخوردار باشد، به میزان کافی دقت وی را به خود معطوف خواهد کرد. نمونه ی تاریخی آن تیری است که از پای علی (علیه السلام)، در حال نماز بیرون آوردند و یا « سعید بن جبیر » می گوید: چهل سال نماز خواندم در حالِ نماز، کسی را به سمت راست و چپم نمی شناختم. (شرفی 1379)

8. تعمّق به عالم هستی

ارتباط با خدا، آدمی را از سرگردانی و احساس بی وزنی در عالم رها می سازد و احساس اتکا به خالق هستی را در وجود انسان لبریز می کند. (شرفی، 1377)

9. آرامش روح و روان

نماز اقیانوسی از آرامش در درون آدمی سرازیر می کند. اگر موحّدان نمازگزار را بنگریم که هرگز حوادث روزگار روح پرصلابت آنان را به اهتزاز در نمی آورد جای تعجب نیست؛ زیرا پیوستن به خدا از طریق نماز، جایی برای دغدغه های درونی باقی نمی گذارد. (شرفی، 1379)

10. تقویت روح مردم گرا

در برخی از عبارات سوره ی حمد از ضمیر جمع به جای مفرد استفاده می شود. نظیر فقط تو را می پرستیم و از تو یاری می طلبیم ما را به راه راست هدایت کن. این عبارات روح جمع گرایی و مردم گرایی را در انسان نمازگزار تقویت می کند. (شرفی، 1379)

11. تبیین راه زندگی

نماز نوعی اطمینان و آرامش برای نمازگزاران دارد. نمازگزار دیگر از کم و زیاد زندگی هراس به خود راه نمی دهد زیرا اگر خدا از آدمی راضی شود، درحقیقت فرد به خیر کثیر دست یافته است؛ زیرا قرآن می فرماید: (و رضوان الله اکبر) (8) یعنی، جلب رضایث پروردگار از هر چیزی بزرگ تر و برتر است. (شرفی، 1379)

12. سپر دفاعی

نماز، یکی از مؤثرترین و مطمئن ترین شیوه های مقابله با آسیب های اخلاقی است. نمازگزار با درک رابطه اش با خدا، از نسبت رابطه ی موجودی بی نهایت کوچک با بی نهایت بزرگ آگاه شده، در محضر چنان بزرگی گناه نمی کند. (شرفی، 1380)

راه های جذب نوجوانان و جوانان به ارزش های دینی

برای وصول به اهداف کلّی تربیتی- دینی، به طور مسلّم شیوه های خاصّی مورد کاربرد و عمل قرار گرفته است. در این بخش به تعدادی از آن ها اشاره می کنیم:

1. برخورد توأم با احترام و حفظ شخصیت متربّی

اسلام در ارتباط با سه اصل تکریم شخصیت، عزّت نفس و احترام متقابل تأکید دارد هرگاه به شخصیت متربّی کمترین لطمه و خدشه ای وارد گردد، مربّی در امور تربیتی دچار شکست خواهد شد.
در داستانهای اسلامی آمده است که: وقتی مسلمانی با کهولت سنّ موقع وضو گرفتن، نمی دانست چگونه وضو بگیرد، امام حسن (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) بدون آن که شخصیت پیرمرد را زیر سؤال ببرند از او می خواهند به وضوی آنان نظارت و قضاوت کند که در پایان پیرمرد متوجّه اشتباه خود می شود.

2. نقش الگویی در نماز

نوجوان و جوان، بنابر غریزه ی تقلید دارای روحیه ی همانندسازی می باشد. به هر میزان میان مربّی و متربّی جذبه و جاذبه عاطفی وجود داشته باشد، متربّی از مربّی خود الگوگیری می کند.
موقع اذان، اگر والدین نماز اوّل وقت بخوانند یا به مسجد بروند، فرزندان یاد می گیرند اگر پدر و مادر به نماز اهمیّت بدهند، و با رعایت آداب و شرایط، آن را ادا کنند، فرزندان خانواده نیز نماز خوان تربیت می شوند. بر عکس، چنانچه والدین، نسبت به انجام وظایف دینی و مراسم دینی بی اعتنا باشند، نباید انتظار داشته باشند که فرزندانی دین دار و ملتزم به مراسم دینی پرورش دهند.

3. روش مدارا و آسان گیری

یکی از اموری که روح لطیف جوان از آن منزجر و متنفّر است سخت گیری، فشار و تحمیل و خشونت است. بالعکس، از جمله اموری که جوان شدیداً به آن متمایل است رفق، مدارا، حسن برخورد و معاشرت نیکو است.
امام باقر (علیه السلام) می فرمایند:
«بدرستی که خدا آسان گیر است و آسان گیری را دوست دارد و آثار و برکاتی که به خاطر مدارا و آسان گیری عطا می کند بسیار فراوان تر از نتایج آثار سخت گیری است.»(9)
لذا بزرگان بسیار سفارش کرده اند که در عبادات نوجوان و جوان سخت گیر نشوید.
یکی از دختران امام نقل می کردند: همسرم از روی عادت خانوادگی صبح ها، دخترم را از خواب شیرین بیدار می کرد. امام در جریان قرار گرفت. پیغام داد: «شیرینی اسلام را در مذاق بچّه تلخ نکنید.» او می گفت: این حرف آنقدر اثرگذار بود که دخترم خودش سفارش می کرد که مرا برای نماز صبح بیدار کنید.!(10)

4. همدلی کردن به جای نصیحت کردن طولانی

ما معمولاً در هدایت کردن، نصیحت کردن و باب موعظه های کشدار و طولانی را گشودن قهرمانیم، امّا در همدلی نه؛ به همین دلیل پل های ارتباط را می شکنیم و توان تأثیرگذاری را به حداقل می رسانیم. وقتی جوان احساس کند در موضع موعظه نشسته ایم و تنها از او گوش کردن انتظار داریم، چیزی به نام پذیرش و تسلیم اتّفاق نمی افتد. برای توفیق در ارتباط باید به همدلی رسید.(11)

5. سخنرانی های طولانی و تکراری، عامل عدم انگیزه در جذب نماز

ما هندسه ی گفتن با جوانان را به خوبی نمی دانیم. درازگویی، مکررّ گویی هایث کسالت آور، سنّت سیّئه ی ماست. گویندگان و خطبا، برای ایراد سخنرانی های پنج تا ده دقیقه ای کوتاه، مفید، جذّاب، مناسب و متناسب باید تمرین و ورزیدگی داشته باشند.(12)

6. وجود امام جماعت جوان

جوان از جوان بهتر و زودتر می پذیرد. با لحن جوان، هیأت جوان، برخورد جوان و مهم تر از هر چیز به دلیل نزدیک بودن جهان احساسی - عاطفی و روحی در جوان، تفهیم و تفاهم سریع تر اتفاق می افتد.(13)

7. تداوم نماز با زیبایی ها

هر چیزی و هر کاری اگر با زیبایی ها گره بخورد شوق و علاقه و انگیزه را زیاد می کند. زیبایی ظاهر و آراستگی نمازگزار بسیار در خانواده و جامعه تأثیر دارد. به عنوان مثال: خانم در هر نمازی از حدّاقل هایی مانند چادر نماز سفید، مقنعه، سجّاده، و عطر و شانه و روسری سفید استفاده می کند. به خاطر همین دخترها بیشتر گرایش به نماز و مذهب دارند. متأسّفانه آقایان در منزل، فقط با مهر شکسته و یا لباس های زیر نامناسب، در مقابل اعضای خانواده نماز می خوانند. چون نماز مردها توأم با زیبایی نیست، پسرها گرایش کمتری به نماز دارند.

8. حضور کارکنان، معلّمان و مسئولین مدرسه در نماز جماعت مدرسه

اگر معلّمان که الگوی دانش آموزان هستند، در صف اول نماز حضور داشته باشند، دانش آموزان با معلّمان خود همانندسازی می کنند.

9. خواندن نماز اوّل وقت

خواندن نماز اوّل وقت مصونیت روانی دارد. خواندن نماز اوّل وقت دلیل بر اهمیّت دادن به نماز است که متأسّفانه در خانواده ها اتّفاق نمی افتد. از قول حضرت آیت الله بهجت (رحمه الله) نقل شده است. که می فرمودند:
«مرحوم قاضی به من گفتند: «آقای بهجت شما نماز اوّل وقت بخوان، اگر صاحب کرامت نشدی مرا لعن کن.»
این که امام صادق (علیه السلام) فرمودند:
«به شفاعت ما نمی رسد کسی که نماز را سبک بشمارد».
یکی از موارد سبک شمردن نماز همین است که نماز، اوّل وقت و زمان اذان خوانده نشود.

10. برگزاری مراسم جشن تکلیف برای نوجوانانی که به تکلیف رسیده اند

یکی از شیرین ترین کارهایی که والدین می توانند با آن نوجوان را جذب مسایل دینی و ارزش های اخلاقی کنند، گرفتن جشن تکلیف برای فرزندان است. سیّد بن طاووس از علمای شیعه در ششصد سال قبل برای سه فرزند خود جشن تکلیف گرفت.
فرزند نوجوانی که والدین برای او جشن تکلیف می گیرند خود را در زمره ی عبادت کنندگان خدا می بیند و این نوعی تشویق و ترغیب و ایجاد انگیزه برای خواندن نماز و انجام فرایض دینی می باشد.

11. آگاهی دادن در مسایل دینی و واجبات

از مهم ترین جلوه های دین سفارش مؤکّد و توصیه های مکّرر به علم آموزی و کسب معرفت و بصیرت در حوزه ی دین است.
امام علی (علیه السلام)، به کمیل خطاب می کنند:
«یا کُمَیلُ ما مِن حَرَکةٍ اِلّا وَ اَنتَ مُحتاجٌ فیها اِلی مَعرِفَة».(14)
ای کمیل! هیچ حرکت و تلاشی نیست مگر، این که در آن نیازمند به معرفت و دانش هستی.
نوجوان و جوان با دو بال تهذیب و تعلیم می تواند به کمال برسد چون آگاهی در حوزه ی دین و آشنایی با معارف دینی جوان را آماده می کند، در صورت مواجه شدن با دشمنان دین، بتواند از حریم دین دفاع کند.
امام علی (علیه السلام) می فرمایند:
«یا مَشعَرَ الفَتیانِ حَصّنُوا دینَکُم باِلعِلمِ»(15)
ای گروه جوانان، دین و دینداری خود را با علم آموزی صیانت کنید. (با گسترش دانش، خود را در قبال شبهه ها بیمه نمایید.)

12. روش اعتدال در عبادت نوجوان و جوان

انسان همواره در معرض خطر افراط و تفریط است. شاخص اعتدال در امور تربیت دینی، اهمیّت فراوان دارد. از نگاه قرآن کریم امّت اسلامی به عنوان امّت وسط و معتدل معرفی شده است: ( وَ کَذلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً ...)(16) لذا والدین در امر تربیت دینی و خصوصاً نماز، حدّ اعتدال را رعایت نمایند. مبادا با تکالیف شاق و سخت و به کار بردن روش های سخت گیرانه، از یک سو دچار افراط گردند و زمینه ی روی گردانی از دین را در فرزندان مهیّا سازند و یا نقطه ی مقابل آن، با بی توجّهی نسبت به انجام تکالیف دینی و نماز، زمینه ی بی تفاوتی را در فرزندان خود تقویت نمایند. نوجوان و جوان، دین گریز نیست. جوان از اعمال زور، تحمیل و اجبار والدین گریزان است.

13. رابطه ی عاطفی بین مربّی و متربّی

روشی که ما در آموزش تعلیمات دینی اتّخاذ می کنیم، مبتنی بر حفظ و انتقال مطالب دینی است. اگر محتوای تعلیمات دینی عمدتاً خشک و بی روح باشد، شور و شوق و اشتیاق درونی در متربّی ایجاد نمی کند. مربّی باید از راه برانگیختن گرایش های فطری، پیوند عاطفی میان خود و متربّی ایجاد کند و با ایجاد یک رابطه ی محبّت آمیز، انگیزه ی نماز را در او تقویت نماید.

پی نوشت ها :

1. پرواز در فضای جوانی، ابوالقاسم نجفیان، ص 151.
2. گفتار فلسفی جوان، ج 1، ص 12 تا 17.
3. سیره ی حلبی، ج 3، ص 120.
4. بحارالانوار، ج 6، ص 670.
5. راهبردهای ولایت، ج 4، ص 231.
6. حجة الاسلام قرائتی، به نقل از سفینة البحار.
7. سوره ی مومنون، آیه 2.
8. سوره ی توبه، آیه 72.
9. وسایل الشّیعه، ج 11، ص 213.
10. پا به پای آفتاب، ج 1، ص 100.
11. محمّد رضا سنگری، مجلّه ی پیوند، شماره ی 329، ص 9.
12. سنگری محمّد رضا، مجلّه ی پیوند، شماره 329، ص 10.
13. همان، ص 10.
14. تحف العقول، ص 171.
15. کافی، ج 6، ص 47.
16. سوره ی بقره، آیه 143.

منبع مقاله :
رفیعی محمدی، علی محمد، (1392)، من جوانم: ویژگی های دوره نوجوانی و جوانی، قم: انتشارات رسول اعظم (ص)، چاپ اول

 

  • - نویسنده: تبیان شهرکرد
نظرات

 نام:
 *نظر:
© کلیه حقوق معنوی و محتوای این سایت متعلق به اداره کل تبلیغات اسلامی استان چهار محال و بختیاری می باشد .استفاده از مطالب با ذکر منبع و لینک به سایت بلامانع است.