۱۳۹۴/۲/۱۹ تعداد بازدید: ۴۱۷
print

مهم ترین کتب عرفان عملی

مهم ترین آثاری که در نیمه ی دوم قرن چهارم تا نیمه ی اول قرن هفتم و تا قبل از ظهور ابن عربی ارائه شده است...

مهم ترین کتب عرفان عملی

 

مهم ترین آثاری که در نیمه ی دوم قرن چهارم تا نیمه ی اول قرن هفتم و تا قبل از ظهور ابن عربی ارائه شده است، با حفظ ترتیب تاریخی به قرار زیر می باشد:

1. اللّمع

این کتاب نوشته ی ابونصر سرّاج طوسی (م 378 ق) است. اهمیت این اثر از آن جهت است که تقریباً همه ی میراث صوفیه ی پیش از خود را گزارش می کند و در عرفان اسلامی اولین دایرة المعارف محسوب می شود و اکثر کتب بعد، از این اثر متأثر هستند.
کتاب اللّمع مشتمل بر چند بخش با عنوان «کتاب» است و در بخشی با عنوان «کتاب المقامات و الاحوال» به مسائل عرفان عملی و بیان مقامات می پردازد و به هفده مقام و حال اشاره می کند که عبارت اند از: مقام توبه، ورع، زهد، فقر، صبر، توکل و رضا. و حال مراقبه، قرب، محبت، خوف، رجا، شوق، انس، طمأنینه، مشاهده و یقین.

2. التعرّف لمذهب اهل التصوف

این اثر، نوشته ی ابوبکر محمد کلاباذی (م 380 ق) است. در این اثر پس از تبیین اعتقادات صوفیه، از باب سی و پنجم به طور رسمی وارد مراتب، مراحل و مقامات می شود (1) که به صورت کلاسیک و متون درسی عرفان عملی، پس از شرح مقام توبه، مقامات زهد، صبر، فقر، تواضع، خوف، تقوا، اخلاص، سُکر، توکل، رضا، یقین، ذکر، انس، قرب، اتصال، محبت، تجرید، تقرید، وجد، غلبه، سُکر، غیبت، شهود، جمع، تفرقه، تجلی، استتار، فنا، بقا، حقایق معرفت و در نهایت توحید را توضیح می دهد و در چند باب آخر نیز در عرفان عملی مباحثی مختلف ارائه می کند.

3. قوت القلوب فی معاملة المحبوب

این اثر، تألیف ابوطالب محمدبن علی مکی (م 386 ق) است که برخلاف بیشتر کتاب های دیگر که حالت دایرة المعارفی دارند، به طور عمده در عرفان عملی است و به صورت کامل دقایق و ظرایف منازل، مقامات و احوال سلوک را بررسی می کند و در تطبیق آنها با سنت و شریعت تلاش گسترده ای انجام می دهد.
جامی در نفحات الانس، از برخی عرفا- که به عقیده ی بعضی، عین القضات همدانی است- (2) نقل می کند که: لم یصنّف فی الاسلام مثله فی دقایق الطریقة و خودش در وصف این اثر می گوید: قوت القلوب مجمع اسرار طریقت است. (3)

4. الاشارات و التنبیهات

این اثر که نوشته ی فیلسوف شهیر اسلامی، ابن سینا (م 428 ق) است، در ده نهج پیرامون مسائل منطقی و ده نمط پیرامون مباحث طبیعی، الهی و عرفانی تنظیم شده است. ابن سینا در نمط نهم این کتاب از مقامات عارفان سخن می گوید. وی پس از آنکه عارف را از زاهد و عابد جدا کرده است و حقیقت عرفان و عارف را به زیبایی معنا می کند، منازل سیر را در یازده مرحله ارائه می کند که عبارت اند از: اراده، ریاضت، وقت، توغّل، استیفاز، انقلاب، تَغَلغُل، مشیّت، تعریج، تردّد، وصول.
تقریر بوعلی از این مقامات، تقریری منحصر به فرد است و بیشتر اصطلاحات به کار رفته، ابتکاری است و همه ی اینها از مسائل ویژه ای خبر می دهد که برای تاریخ نویسان فلسفه و ابن سینا شناسان اهمیت زیادی دارد.
این قسمت از اشارات، به خاطر زیبایی زیاد و دقت هایی که در آن اعمال شده است و همچنین به جهت مختصر بودن، مورد توجه بسیاری از اندیشمندان معاصر، همانند شهید مطهری قرار گرفته و در شرح عرفان عملی به طور عمده از این اثر استفاده می کنند، اما باید دانست نمط نهم اشارات، به خاطر به کار رفتن اصطلاحات خاص و عدم تبیین بسیاری از مقامات و منازل رایج و اصطلاحات آنها، نمی تواند روشن کننده ی اصطلاحات و ساختار عرفان عملی اسلامی باشد، بنابراین ما در این نوشتار، این کتاب را محور مباحث عرفان عملی قرار نداده ایم.

5. رساله ی قشیریّه

این کتاب که تألیف ابوالقاسم قشیری (م 465 ق) است، از بهترین کتب عرفانی بوده و از آثار درجه ی اول محسوب می شود که مورد استناد و توجه عرفا می باشد. در این کتاب پس از ارائه ی یک سری مقدمات، در باب اول، مشایخ عرفانی را معرفی می کند و در باب دوم، به شرح اصطلاحات عرفانی که به طور عمده در عرفان عملی است، می پردازد و در ادامه ی همین باب، بیش از چهل و دو مقام را از توبه تا توحید تبیین می کند.

6. منازل السائرین

این کتاب از نوشته های خواجه عبدالله انصاری (م 481 ق) است. وی ابتدا کتابی به زبان فارسی با نام صد میدان در مقامات سیر و سلوک می نگارد و پس از بیست و هفت سال تجربه ی علمی و عملی، منازل السائرین را تألیف کرده که در عرفان عملی اثری ممتاز و بی نظیر است، به صورتی که به طور تقریبی محور همه ی تحقیقات پسین در عرفان عملی قرار گرفت و به ویژه چهارچوب اصلی آن، نظم و ترتیب بین مقامات مورد تأیید و تأکید عرفای پس از وی واقع شد و به درستی می توان این اثر را آینه ی تمام نمای عرفان عملی اسلامی دانست. از این رو ما در این نوشتار از این اثر به همراه برخی تحقیقات دیگر گزارشی را به عنوان معرفی ساختار و اصطلاحات عرفان عملی ارائه خواهیم کرد.

7. منطق الطیر

این اثر که از آثار مهم عرفان ادبی است، شاهکار عارف بزرگ ایرانی، فریدالدین عطار نیشابوری (م 627 ق) است. وی در این اثر، منازل سلوک را در هفت وادی به زبان شعر تبیین می کند که به ترتیب عبارت اند از: وادی طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا.

هست وادی طلب آغاز کار *** وادی عشق است از آن پس بی کنار
پس سیم وادیست آن معرفت *** پس چهارم وادی استغنا صفت
هست پنجم وادی توحید پاک***پس ششم وادی حیرت صعبناک
هفتمین وادی فقر است و فنا ***بعد از این روی روش نبود تُرا
در کشش افتی، روش گُم گرددت*** گر بود یک قطره قلزم گرددت (4)

عطار این هفت وادی را از زبان پرندگان حکایت می کند و خلاصه ی حکایت این است که پرندگان در جست و جوی پادشاه و رهبری برای خود می باشند. در آن میان هدهد از راه می رسد و می گوید: سلطان پرندگان سیمرغ است و او بسیار دور، در کوه قاف به سر می برد و ما باید خود را به او برسانیم. پرندگان با راهنمایی هدهد به راه می افتند، اما در هر وادی تعدادی از آنها باز می مانند تا آنکه سرانجام سی مرغِ بال و پر سوخته برجا می مانند. آن گاه هدهد می گوید: به سیمرغ رسیدیم، می پرسند: سیمرغ کجاست؟ می گوید: به خودتان بنگرید، شما همان سیمرغ هستید که طالب و مطلوب در اینجا یکی می شود.
غیر از این آثار، بیشتر کتاب های عرفانی تا پیش از ابن عربی- کم یا زیاد- به مقامات سالکان پرداخته اند، همانند عوارف المعارف ابوحفص عمر سهروردی و مشرب الارواح شیخ روزبهان بقلی شیرازی.

پی‌نوشت‌ها:

1. کلاباذی در آخر باب 34، صفحه ی 92 از چاپ قاهره می گوید: ... و نرید أن نخبر الآن ببعض المقامات علی لسان القوم من غیر بسطٍ کراهةً الإطالة و نحکی من مقالات المشایخ فیها ما قرب منها الی الافهام دون الرموز الخفیة و الاشارات الدقیقة و نبدأ بالتوبة ... .
2. جامی، نفحات الانس، ص 724.
3. همان، ص 122.
4. عطار، منطق الطیر، ص 180.

منبع مقاله :
امینی نژاد، علی؛ (1390)، آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی (کلیات، تاریخ عرفان، عرفان نظری، عرفان عملی و...)، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمه الله)، چاپ دوم
  • - نویسنده: تبیان شهرکرد
نظرات

 نام:
 *نظر:
© کلیه حقوق معنوی و محتوای این سایت متعلق به اداره کل تبلیغات اسلامی استان چهار محال و بختیاری می باشد .استفاده از مطالب با ذکر منبع و لینک به سایت بلامانع است.